Τι είναι τα εγκεφαλικά κύματα Θήτα; Γιατί ο Αγάθωνας στο Συμπόσιο του Πλάτωνα μάλλον είχε δίκιο ότι η σοφία μεταδίδεται ευκολότερα
μέσω της κοντινής επαφής;
(χρόνος ανάγνωσης: 8 λεπτά)
❃❃❃
Το Συμπόσιο Πλάτωνος είναι ένας από τους διαλόγους που έχουν γραφτεί προς τιμήν του Σωκράτη. Ο Αγάθωνας ήταν ο οικοδεσπότης του εν λόγω συμποσίου, στο οποίο τέθηκαν υπό την μορφή εγκωμίου διαφορετικές οπτικές για τον ορισμό του έρωτα. Όταν ο Σωκράτης έφτασε στον οίκο του Αγάθωνα βρήκε τους υπολοίπους έτοιμους να ξεκινήσουν το φαγητό, και πήγε να καθίσει σε ένα απομακρυσμένο σχετικά ανάκλιντρο. Ο Αγάθωνας είπε:
Δεῦρο, Σώκρατες, παρ᾽ ἐμὲ κατάκεισο, ἵνα καὶ τοῦ σοφοῦ ἁπτόμενός σου ἀπολαύσω (175d)
δηλαδή, Εδώ! Σωκράτη, δίπλα μου ξάπλωσε, για να απολαύσω, αγγίζοντας σε, τη σοφία σου.
Όταν ο Σωκράτης έλαβε τη θέση του, αποκρίθηκε εύλογα:
Εὖ ἂν ἔχοι, ὦ Ἀγάθων, εἰ
τοιοῦτον εἴη ἡ σοφία ὥστ᾽ ἐκ τοῦ
πληρεστέρου εἰς τὸ κενώτερον ῥεῖν ἡμῶν,
ἐὰν ἁπτώμεθα ἀλλήλων, ὥσπερ τὸ ἐν
ταῖς κύλιξιν ὕδωρ τὸ διὰ τοῦ ἐρίου ῥέον ἐκ
τῆς πληρεστέρας εἰς τὴν κενωτέραν,
δηλαδη, Τί καλά που θα ήτανε,
Αγάθωνα, αν η σοφία ήταν κάτι που να μπορεί να
διοχετεύεται από τον πιο γεμάτο προς τον
περισσότερο άδειο από μας, με το να αγγίζουμε ο
ένας τον άλλο, όπως ακριβώς το νερό στα
ποτήρια που κυλά μέσα από το βαμβάκι απ’ το
γεμάτο προς το άδειο.
Η ρήση του Αγάθωνα συχνά ερμηνεύεται από τους ερευνητές και τις ερευνήτριες ως ένα ειρωνικό ή χαριεντιζόμενο σχόλιο— μια υπερβολή που χρησιμοποιεί ο οικοδεσπότης για να φιλοφρονήσει καταφανώς και υπέρ το δέον τον φίλο του. Ωστόσο, οι ερμηνευτικές προσεγγίσεις κάθε αρχαίου κειμένου είναι εγγενώς επισφαλείς: κανείς και καμία ποτέ δεν μπορεί να είναι απολύτως σίγουρος ή σίγουρη για το τι πραγματικά εννοούσε ο κάθε χαρακτήρας κάθε έργου, εξ ου και η ιδιότητα της ερμηνευτικής προσέγγισης να είναι πάντοτε ανοιχτή σε διάλογο. Οπότε, παραμερίζοντας για λίγο την ακαδημαϊκή άποψη περί ειρωνείας ή υπερβολής, αναδύεται το εξής ερώτημα: είναι δυνατόν τα λόγια του να κρύβουν κάποια αλήθεια; Για να κάνουμε σχετικές υποθέσεις, αρκεί να μελετήσουμε, έστω και επιφανειακά, τι είναι τα κύματα Θήτα, τι σημαίνουν για τους ανθρώπους και την επικοινωνία τους και πώς τελικά μπορεί να σχετίζονται με την μετάδοση της γνώσης.
Το κείμενο αυτό αποτελεί έναν στοχασμό πάνω στη διασύνδεση της κλασικής φιλοσοφίας με τη νευροεπιστήμη: δεν περιλαμβάνει επιστημονική τεκμηρίωση, δεν αποσκοπεί στο να πείσει τον/την αναγνώστη/τρια, και γενικότερα δεν έχει χαρακτήρα επιστημονικής μελέτης. Αποτελεί απλώς τροφή για σκέψη, και, ενδεχομένως, μια ενδιαφέρουσα συσχέτιση.
Αρχικά λοιπόν, τι ακριβώς είναι τα εγκεφαλικά κύματα;
Στον πυρήνα της λειτουργίας του, ο εγκέφαλος είναι ένα ηλεκτροχημικό όργανο. Η ταυτόχρονη επικοινωνία δισεκατομμυρίων νευρώνων παράγει ηλεκτρικούς παλμούς που ονομάζονται νευρωνικές ταλαντώσεις ή, πιο απλά, εγκεφαλικά κύματα. Οι επιστήμονες χρησιμοποιούν το ηλεκτροεγκεφαλογράφημα (EEG) για να καταγράψουν αυτές τις ταλαντώσεις, οι οποίες χωρίζονται σε κατηγορίες ανάλογα με τη συχνότητά τους (μετρούμενη σε Hertz/Hz):
Κύματα Γάμμα (30-100 Hz): Πρόκειται για τις ταχύτερες ταλαντώσεις και σχετίζονται με την κορυφαία νοητική απόδοση και τη συνειδητή αντίληψη. Εντοπίζονται σε καταστάσεις έντονης πνευματικής διαύγειας, όταν ο εγκέφαλος συνθέτει πληροφορίες από διαφορετικές πηγές για να λύσει ένα σύνθετο πρόβλημα ή να φτάσει σε μια βαθιά ενόραση.
Κύματα Βήτα (14-40 Hz): Η συχνότητα της ενεργής σκέψης. Κυριαρχούν όταν εστιάζουμε σε εργασίες, λύνουμε προβλήματα ή παίρνουμε αποφάσεις.
Κύματα Άλφα (9-13 Hz): Εμφανίζονται όταν είμαστε ξύπνιοι αλλά σε κατάσταση ηρεμίας, όπως μετά από μια βόλτα στη φύση ή κατά τη διάρκεια ενός ελαφριού διαλογισμού. Είναι η γέφυρα μεταξύ του συνειδητού και του υποσυνείδητου.
Κύματα Θήτα (5-8 Hz): Εδώ η λογική υποχωρεί. Τα κύματα Θήτα παρατηρούνται κατά τον βαθύ διαλογισμό, στον ελαφρύ ύπνο (REM) και στις στιγμές της υπναγωγικής δημιουργικότητας που χαρακτηρίζει τα μεταβατικά στάδια της συνείδησης (από τον ύπνο στον «ξύπνιο», και το αντίθετο). Είναι η κατάσταση όπου ο εγκέφαλος παρουσιάζει υψηλή νευροπλαστικότητα, διευκολύνοντας τη βαθιά μάθηση και την εσωτερική ενόραση.
Κύματα Δέλτα (1-4 Hz): Οι πιο αργές και βαθιές συχνότητες, που εμφανίζονται αποκλειστικά κατά τον βαθύ ύπνο χωρίς όνειρα.
 |
| Τυπική απεικόνιση εγκεφαλικών κυμάτων βάσει δεδομένων ηλεκτροεγκεφαλογραφήματος (EEG) | Εικόνα από το fitmind.org |
Σύμφωνα με έρευνες (βλ. Σχετική Βιβλιογραφία παρακάτω), τα κύματα Θήτα δεν είναι απλώς ένας «ρυθμός», αλλά ένας μηχανισμός που επιτρέπει στον εγκέφαλο να οργανώνει τις πληροφορίες και να σφραγίζει τη μνήμη. Παράλληλα, αυτή η κατάσταση σχετίζεται με τη μείωση της κορτιζόλης (της ορμόνης του στρες) και την ενίσχυση νευροδιαβιβαστών που προάγουν την πνευματική ευφορία.
Η σύγχρονη έρευνα προχωρά σε ένα ακόμα εντυπωσιακό βήμα: τα εγκεφαλικά κύματα δεν περιορίζονται στο εσωτερικό του εγκεφάλου μας, αλλά τείνουν να συντονίζονται με εκείνα των ανθρώπων γύρω μας. Σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Scientific American, όταν δύο άνθρωποι αλληλεπιδρούν ουσιαστικά, συνομιλούν ή μοιράζονται μια κοινή εμπειρία, οι νευρώνες τους αρχίζουν να πυροδοτούνται συγχρονισμένα, δημιουργώντας πανομοιότυπα μοτίβα δραστηριότητας. Αυτό το φαινόμενο του δια-εγκεφαλικού συντονισμού εξηγεί επιστημονικά αυτό που διαισθητικά ονομάζουμε εκπομπή «στο ίδιο μήκος κύματος». Όσο μεγαλύτερη είναι η σύνδεση, όπως συμβαίνει ανάμεσα σε καλούς φίλους/καλές φίλες, σε δασκάλους/ες με τους/τις μαθητές/τριες, ή σε δύο εραστές, τόσο πιο ισχυρός είναι αυτός ο νευρωνικός συγχρονισμός, επιτρέποντας στη γνώση και το συναίσθημα να ρέουν από τον έναν άνθρωπο στον άλλον σχεδόν ακαριαία.
Συνεχίζοντας, όπως εύλογα γίνεται αντιληπτό, το εγκεφαλικό κύμα θα πρέπει να συμπεριφέρεται όπως τα υπόλοιπα κύματα, αντικείμενο μελέτης της επιστήμης της Φυσικής. Υπάρχουν πολλά ακόμη είδη κυμάτων (μηχανικά, ηλεκτρομαγνητικά κ.τ.λ.), όλα όμως έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό: μεταφέρουν ενέργεια. Η ενέργεια αυτή εξαρτάται από το είδος του κύματος, το μέσο (διαμέσω του οποίου μεταδίδεται η παλμική κίνηση), την ύπαρξη ή όχι εμποδίων κ.ο.κ.
Πού οδηγούμαστε;
Ένα από τα χαρακτηριστικά όλων των κυμάτων είναι η ακτίνα. Μία ακτίνα ενός κύματος είναι η πορεία (κατά μήκος μιας νοητής γραμμής) που ακολουθεί τη διάδοση του κύματος και είναι πάντα κάθετη στο μέτωπο (τον αποδέκτη του κύματος). Ένα επίσης χαρακηριστικό των κυμάτων είναι ότι, όταν δεν μεταδίδονται σε περιβάλλον κενού, τείνουν να χάσουν την δυναμική τους και εν τέλει να «σβήσουν». Ας φανταστούμε μια λίμνη, στην οποία πετάμε μια πέτρα. Η πέτρα αυτή σχηματίζει εγκάρσια κυκλικά κύματα, σκορπιζόμενα προς όλες τις κατευθύνσεις (οπτικά, σαν δακτύλιοι που συνεχώς μεγαλώνουν, απομακρυνόμενοι από την πηγή του κύματος, την πέτρα). Αν δεν εφαρμοστεί καμία άλλη επιρροή στον χώρο, τα κύματα αυτά θα χαθούν.
Αν ένα φύλλο πλέει ακριβώς δίπλα στο σημείο που πετάμε την πέτρα, εκείνο μετατοπίζεται ταχύτατα, καθώς η δύναμη που δέχεται είναι εξαιρετικά υψηλή. Αν όμως το ίδιο φύλλο βρισκόταν πολύ μακριά από το σημείο βολής, θα δεχόταν την επίδραση ενός από τους δακτυλίους όταν πια θα είχαν εξασθενίσει πολύ, σχεδόν δεν θα μετέβαλε καν τη θέση του. Επομένως η ενέργεια που θα δεχόταν θα ήταν πολύ μικρότερη από αυτή που πραγματικά εξεπέμφθη.
Αυτή η φθίνουσα πορεία της ενέργειας είναι που κάνει την εγγύτητα καθοριστική. Σήμερα, αυτή η «ενεγρειακή σύνδεση» που υποψιαζόμαστε δεν αποτελεί απλώς σχήμα λόγου, αλλά περιγράφεται με τον όρο εγκεφαλικός συντονισμός. Όπως είπαμε και παραπάνω, έρευνες δείχνουν ότι όταν δύο άνθρωποι αλληλεπιδρούν στενά, οι συχνότητες των εγκεφαλικών τους κυμάτων τείνουν να συγχρονίζονται. Αυτός ο συντονισμός, όπως και τα κύματα στη λίμνη, φαίνεται να ενισχύεται από τη φυσική εγγύτητα, με την έννοια ότι η τελευταία συμβάλλει στη δημιουργία ενός κοινού νευρικού υποστρώματος, το οποίο λειτουργεί ως βιολογική βάση που διευκολύνει την κατανόηση.
Πώς φτάνουμε στον Αγάθωνα;
Εφόσον λοιπόν όλοι και όλες μας εκπέμπουμε κύματα Θήτα σε καταστάσεις έμπνευσης, πνευματικής ενάργειας και ψυχικής ευδαιμονίας (επί Διονύσω, στο πλαίσιο ενός συμποσίου), και εφόσον τα κύματα Θήτα δεν μπορούν παρά να μεταδίδονται με τους ίδιους φυσικούς νόμους από τους οποίους διέπονται όλα τα υπόλοιπα κύματα, αυτό που μπορούμε να συμπεράνουμε είναι ότι όντως: αν ο Σωκράτης σταθεί κοντά στον Αγάθωνα όσο εκφράζει τους συλλογισμούς του, είναι πολύ πιθανότερο να λάβει μεγαλύτερη «ποσότητα ενέργειας»· ενδεχομένως λοιπόν να γίνει περισσότερο κατανοητός, σε ένα βαθύτερο πνευματικό και υποσυνείδητο επίπεδο.
Αυτή η διαδικασία θα μπορούσε να έχει ένα συγκεκριμένο βιολογικό όχημα: τη λειτουργία των κατοπτρικών νευρώνων (εξειδικευμένα κύτταρα του εγκεφάλου που ενεργοποιούνται τόσο όταν κάνουμε μια πράξη, όσο και όταν παρατηρούμε κάποιον άλλον ή κάποια άλλη να την κάνει). Για παράδειγμα, στο πλαίσιο μιας ζωντανής διδασκαλίας, ο εγκέφαλος του μαθητή ή της μαθήτριας αντικατοπτρίζει την κατάσταση του δασκάλου ή της δασκάλας, επιτρέποντας στη γνώση να περάσει όχι μόνο ως πληροφορία, αλλά ως βίωμα.
Παραδείγματα
Η σύνδεση της «ποσότητας ενέργειας» με την «ποσότητα αντίληψης» δεν είναι απαραίτητο να είναι τόσο παράλογη. Γιατί, στην συνομιλία μας με κάποιον/κάποια, εάν δεν καταλάβουμε κάτι που μας είπε γέρνουμε ελαφρά το σώμα μας προς το μέρος του/της, ενώ τον/την ακούσαμε καθαρά και ξάστερα; Πόσες φορές έχουμε πιάσει την ίδια πατάτα απ' το πιάτο ταυτόχρονα με τον ομόδειπνό μας, παρ' όλο που ήταν γεμάτο και οι πιθανότητες απίστευτες; Πόσες φορές έχουμε πει το ίδιο ακριβώς πράγμα με το ίδιο ακριβώς ύφος και ένταση με τον καλύτερό μας φίλο ή την καλύτερή μας φίλη;
Τέλος, γιατί η εξ αποστάσεως διδασκαλία δεν αποδίδει σε καμία βαθμίδα εκπαίδευσης; Οι διδάσκοντες/ουσες και οι διδασκόμενοι/ες είναι ακριβώς τα ίδια άτομα, ακριβώς οι ίδιοι εγκέφαλοι. Υπάρχουν μάλιστα και αρκετές ευκολίες στο να γίνεται το μάθημα στην άνεση του σπιτιού μας. Ακόμα και στις καλύτερες συνθήκες, το μάθημα μέσω υπολογιστή είναι κενό, πεζό. Δεν υπάρχει συναίσθημα. Δεν υπάρχει πάθος. Και κυρίως, δεν μεταδίδεται το πάθος για μάθηση. Λιγοστεύει η έμπνευση και η βαρύτητα ωθείται στην κατάκτηση στείρας γνώσης. Όχι σκόπιμα, απλά είναι αδύνατο να δημιουργηθεί το ανάλογο κλίμα, να μεταδοθεί πρωτίστως το συναίσθημα και δευτερευόντως η γνώση, και να αναπτυχθεί η ιδιαίτερη σχέση των καθηγητών και καθηγητριών με τους μαθητές και τις μαθήτριες: αυτή που ωθεί τους δασκάλους και τις δασκάλες να διδάσκουν και τους μαθητές και τις μαθήτριες να μαθαίνουν.
Και αυτό συμβαίνει γιατί η ψηφιακή επικοινωνία, όσο εξελιγμένη κι αν είναι, λειτουργεί ως φίλτρο (με την έννοια ότι «κόβει» τις λεπτές μη-λεκτικές συχνότητες που απαιτούνται για τον πλήρη εγκεφαλικό συγχρονισμό). Η απουσία της δια ζώσης παρουσίας και η απειροελάχιστη καθυστέρηση του ήχου και της εικόνας στα ψηφιακά μέσα, εμποδίζουν τη δημιουργία των κυμάτων Θήτα που σχετίζονται με την βαθιά σύνδεση και την έμπνευση. Έτσι, η γνώση παραμένει «στεγνή» και εγκεφαλική, καθώς λείπει το βιολογικό υπόβαθρο του συντονισμού που προσφέρει η φυσική παρουσία.
Σκέψεις
Η γνώση των ιδιοτήτων των εγκεφαλικών κυμάτων δεν εξαντλείται στα όρια της εργαστηριακής έρευνας, αλλά αποτελεί ένα εργαλείο αυτογνωσίας και (αυτο-)συνείδησης. Σε έναν κόσμο όπου οι συχνότητες και τα ψηφιακά ερεθίσματα μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να κατευθύνουν την προσοχή (Infinite Scroll, Binaural Beats, Blue Light, Micro-targeting κ.ά.) ή να επηρεάσουν την ψυχοσύνθεσή μας —συχνά με τρόπους που δεν αντιλαμβανόμαστε συνειδητά— η κατανόηση αυτής της δυναμικής γίνεται από πολυτέλεια, αναγκαιότητα. Αν γνωρίζουμε πώς ο εγκέφαλός μας «κλειδώνει» σε εξωτερικά σήματα, μπορούμε να επιλέγουμε συνειδητά σε ποιες πηγές θα εκθέτουμε τον εαυτό μας, και ποιες παρουσίες θα επιτρέπουμε να μας επηρεάζουν.
Όσο για τον δημιουργό αυτού του λογοτεχνικού έργου, τον Πλάτωνα, σίγουρα δεν γνώριζε για τα κύματα Θήτα, με την εμπεριστατωμένη και επιστημονικά πλαισιωμένη περιγραφή τους. Ωστόσο, τι είναι αυτό που μας κάνει τόσο αυθόρμητα και πηγαία να τον περιπαίξουμε όταν, δια στόματος Αγάθωνα, εκφράζει κάτι που περισσότερο με αλήθεια μοιάζει παρά με ψέμα; Αλλά και στο επίπεδο του ίδιου του έργου, ένας εγκέφαλος σαν τον Αγάθωνα, αν μίλησε κυριολεκτικά και όχι χαριεντιζόμενος, είναι πιθανότερο να είχε διαισθανθεί την ροή μιας ανεξήγητης ενέργειας συνδεόμενη με την αντίληψη, παρά να ξεστόμισε, ωσάν μωρός και αφελής, κάτι τόσο αβάσιμο.
Σε αυτό ακριβώς το σημείο η Φυσική συναντά τον Πλατωνικό Διάλογο. Ο Σωκράτης, απαντώντας στην επιθυμία του Αγάθωνα να «αντλήσει» σοφία μέσω της επαφής, χρησιμοποίησε την παρομοίωση του νήματος και του νερού για να ανατρέψει τη ρήση του φίλου του. Ωστόσο ο Πλάτωνας, δια στόματος Αγάθωνα, στερούμενος τα εργαλεία της σύγχρονης επιστήμης, περιέγραψε μια μεταφορά ενέργειας συνδεόμενη με την εγγύτητα, που τελικά είναι πιο κοντά στην πραγματικότητα από ότι θα μπορούσε να υποθέσει. Σήμερα, η Νευροεπιστήμη έρχεται να επιβεβαιώσει τη διαίσθησή του, διορθώνοντας απλώς το μέσο: Το νήμα δεν είναι από μαλλί, αλλά από ηλεκτρομαγνητικά πεδία. Το μέσο δεν είναι το άγγιγμα, αλλά ο ίδιος ο αέρας που μας περιβάλλει, ο οποίος μετατρέπεται σε έναν αόρατο αγωγό συχνοτήτων. Άλλωστε, από την οπτική της Φυσικής των Σωματιδίων, ακόμα και το ίδιο το «άγγιγμα» δεν αποτελεί μια κυριολεκτική επαφή της ύλης, αλλά την αλληλεπίδραση των ηλεκτρομαγνητικών πεδίων των ατόμων μας. Στην πραγματικότητα, δεν «ακουμπάμε» ποτέ· απλώς τα άτομά μας επικοινωνούν μέσω της αλληλο-αντίστασης των πεδίων τους.
Η ουσία, όμως, παραμένει η ίδια. Η σοφία δεν μεταδίδεται ως στατική πληροφορία, αλλά ως συντονισμός. Όπως δύο χορδές που πάλλονται στην ίδια συχνότητα, έτσι και ο δάσκαλος με τον μαθητή, ή δύο άνθρωποι σε βαθιά επικοινωνία, «κουμπώνουν» σε ένα κοινό πεδίο. Ο Αγάθωνας δεν ήταν αφελής, και ο Πλάτωνας —δια στόματος Σωκράτη— δεν είναι απαραίτητο να χρησιμοποίησε απλά μία ακόμα αλληγορία· απλώς περιέγραψε με τα μάτια ενός ποιητή αυτό που ο άνθρωπος θα ανακάλυπτε αιώνες μετά με τα μάτια της επιστήμης.
❃❃❃
Σχετική Βιβλιογραφία
Buzsáki, G. (2002). Theta oscillations in the hippocampus. Neuron, 33(3), 325-340, 10.1016/S0896-6273(02)00586-X
G.J. Stephens, L.J. Silbert, & U. Hasson (2010). Speaker–listener neural coupling underlies successful communication, Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. 107 (32) 14425-14430, https://doi.org/10.1073/pnas.1008662107
Hasson, U., Ghazanfar, A. A., Galantucci, B., Garrod, S., & Keysers, C. (2012). Brain-to-brain coupling: a mechanism for creating and sharing a social world. Trends in cognitive sciences, 16(2), 114-121, 10.1016/j.tics.2011.12.007
Dikker, S., Wan, L., Davidesco, I., Kaggen, L., Oostrik, M., McClintock, J., ... & Poeppel, D. (2017). Brain-to-brain synchrony tracks real-world dynamic group interactions in the classroom. Current biology, 27(9), 1375-1380, https://doi.org/10.1016/j.cub.2017.04.002
Dumas, G., Nadel, J., Soussignan, R., Martinerie, J., & Garnero, L. (2010). Inter-brain synchronization during social interaction. PloS one, 5(8), e12166, https://doi.org/10.1371/journal.pone.0012166
Lumpkin, E. A., & Caterina, M. J. (2007). Mechanisms of sensory transduction in the skin. Nature, 445(7130), 858-865, https://doi.org/10.1038/nature05937
Merleau-Ponty, M., Landes, D., Carman, T., & Lefort, C. (2013). Phenomenology of perception. Routledge. pdf
Buzsáki, G., & Watson, B. O. (2012). Brain rhythms and neural syntax: implications for efficient coding of cognitive content and neuropsychiatric disease. Dialogues in clinical neuroscience, 14(4), 345-367, https://doi.org/10.31887/DCNS.2012.14.4/gbuzsaki
Bailenson, J. N. (2021). Nonverbal overload: A theoretical argument for the causes of Zoom fatigue. Technology, mind, and behavior, 2(1), 1, https://doi.org/10.1037/tmb0000030
❃❃❃
Σχετικά δημοσιεύματα
Απόσπασμα από το Συμπόσιο Πλάτωνος
❃❃❃
Philomαtheia 07 Νοεμβρίου 2020
Δεύτερη έκδοση 27 Φεβρουαρίου 2026
ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ
ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ
ΑΥΤΟΒΕΛΤΙΩΣΗ
ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ
ΘΕΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ
ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΑ
PHILOMATHEIA
0 comments