Γραμματικό γένος και σεξισμός

Τα τελευταία χρόνια, η σχέση ανάμεσα στο γραμματικό γένος και την ισότητα των φύλων βρίσκεται στο επίκεντρο τόσο της γλωσσολογικής έρευνας όσο και του δημόσιου διαλόγου —και όχι άδικα. Στο επίκεντρο αυτής της συζήτησης βρίσκεται κυρίως η χρήση του αρσενικού γένους για την αναφορά σε γυναίκες (π.χ. η γιατρός, η βουλευτής), μια πρακτική που, σύμφωνα με πολλές σύγχρονες προσεγγίσεις, περιορίζει τη γραμματική ορατότητα του θηλυκού γένους και επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τους κοινωνικούς ρόλους.

Παρότι το ζήτημα συχνά παρουσιάζεται ως μια απλή διαφωνία γύρω από τη γλώσσα, στην πραγματικότητα αγγίζει ευρύτερα ερωτήματα που αφορούν τη σχέση γλώσσας, κοινωνίας και ιδεολογίας. Οι απόψεις που έχουν διατυπωθεί εκτείνονται από την πλήρη υπεράσπιση του παραδοσιακού γραμματικού συστήματος, μέχρι και προτάσεις για ριζική αναμόρφωσή του, κάτι που καθιστά αναγκαία μια συστηματική —κατά το δυνατό— παρουσίαση των διαφορετικών θεωρητικών προσεγγίσεων.

Σελίδα σύγχρονου γαλλικού λεξικού, όπου καταγράφονται τόσο ο αρσενικός (avocat) όσο και ο θηλυκός (avocate) επαγγελματικός τύπος για τον επάγγελμα του/της δικηγόρου/ης. | Από τον/τη δημιουργό/ή του Pixabay CQF-avocat

Επικρατέστερες απόψεις^[1–3]

Σύμφωνα με την παραδοσιακή γραμματική προσέγγιση, το γραμματικό γένος αποτελεί μορφοσυντακτική κατηγορία και δεν ταυτίζεται κατ’ ανάγκην με το φυσικό φύλο των αναφερόμενων προσώπων, όπως συμβαίνει στις περισσότερες γλώσσες. Επομένως, πολλοί και πολλές υποστηρίζουν ότι η χρήση του αρσενικού γένους σε αυτές τις περιπτώσεις είναι λογική, και επομένως δίνουμε στο ζήτημα μεγαλύτερη βαρύτητα από όση χρειάζεται.

Παράδειγμα κατά το -ος, -η, -ο
Αρσενικό: ο ιατρ-ός
Θηλυκό: η ιατρ-ός

Παράδειγμα κατά το -της, -τρια
ο χορευτής, η χορεύτρια, αλλά
ο βουλευτής, και όχι *η βουλεύτρια

Στον αντίποδα, η σύγχρονη κοινωνιογλωσσολογία, η ψυχογλωσσολογία και ιδιαίτερα η Κριτική Ανάλυση Λόγου υποστηρίζουν ότι οι γλωσσικές επιλογές δεν είναι ιδεολογικά ουδέτερες, αλλά μπορούν να επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την κοινωνική πραγματικότητα και να συμβάλλουν στην αναπαραγωγή κοινωνικών ανισοτήτων. Υπό αυτή την έννοια, η σίγαση της θηλυκής παρουσίας μέσω της αποσιώπησης της μορφοσυντακτικής της υπόστασης έχει τεράστια σημασία, και θα έπρεπε να απασχολεί τους πάντες, και όχι μόνο τα μέλη που ανήκουν στην εν λόγω κοινωνική ομάδα. 

Παράδειγμα κατά το -της, -τρια
ο χορευτής, η χορεύτρια, και
ο βουλευτής, η βουλεύτρια

Μια ακραία μορφή αυτής της θέσης θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι οι διάφορες προτάσεις που έχουν εμφανιστεί κατά καιρούς, οι οποίες μιλούν για ριζικό ανασχεδιασμό του συστήματος των γραμματικών γενών μέσω συμπεριληπτικών μορφών γραφής, ή ακόμα και προτάσεις για πλήρη κατάργηση οποιασδήποτε διάκρισης των γενών (π.χ. με χρήση κάποιους είδους «ουδέτερου» τύπου για οποιαδήποτε αναφερόμενη οντότητα).

Βασική θέση του παρόντος άρθρου είναι ότι η σύγχρονη γλωσσολογική έρευνα τεκμηριώνει πλέον επαρκώς πως η γλώσσα δεν αντανακλά απλώς την κοινωνική πραγματικότητα, αλλά συμμετέχει ενεργά στη διαμόρφωση και την αναπαραγωγή της. Οι γλωσσικές επιλογές δεν είναι ποτέ απολύτως ουδέτερες· συνδέονται με κοινωνικές αναπαραστάσεις, στερεότυπα και σχέσεις ισχύος, επηρεάζοντας τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τα πρόσωπα και τους κοινωνικούς τους ρόλους —αλλά και τον εαυτό μας τον ίδιο μέσα αυτούς. Υπό το πρίσμα αυτό, η ενίσχυση της γραμματικής ορατότητας του θηλυκού γένους δεν αποτελεί μόνο ζήτημα γλωσσικής μορφής ή πολιτικής ορθότητας, αλλά μια προσπάθεια ευθυγράμμισης της γλωσσικής χρήσης με τη σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα —μια πραγματικότητα που δεν υποβαστάζεται μόνο από τα πορίσματα της γλωσσολογικής έρευνας, αλλά και από τις ίδιες τις ανθρωπιστικές αξίες.

Γραμματικό γένος και πρωτοτυπικότητα^[4–5]

Πριν εξετάσουμε την κοινωνική διάσταση του ζητήματος, αξίζει να διευκρινίσουμε τι ακριβώς εννοούμε όταν μιλάμε για γραμματικό γένος, από γλωσσολογική σκοπιά.

Από τον δημιουργό PDPics στο Pixabay

Το γραμματικό γένος (grammatical gender) αποτελεί μορφοσυντακτική κατηγορία της νέας ελληνικής που δηλώνει αν η αναφερόμενη οντότητα είναι αρσενική, θηλυκή ή ουδέτερη αλλά δεν συμφωνεί πάντα με το φυσικό γένος (natural gender). Για παράδειγμα, η καρέκλα και το τραπέζι είναι δύο άψυχες οντότητες, ούτε αρσενικές ούτε θηλυκές, όμως η καρέκλα έχει το θηλυκό γραμματικό γένος, αντί του ουδετέρου που έχει το τραπέζι (ουδέτερο = ουδέ έτερο = κανένα από τα δύο, ούτε αρσενικό, ούτε θηλυκό).

Το αρσενικό γένος είναι το αμαρκάριστο/πρωτοτυπικό γένος της νέας ελληνικής, μια έννοια που ορίστηκε από τον Greenberg το 1966. Ο όρος αυτός αναφέρεται στη χρήση του αρσενικού γένους —εν προκειμένω— για τις περιπτώσεις που αναφερόμαστε γενικά σε ένα πλήθος οντοτήτων, που είτε δεν ξέρουμε είτε δεν χρειάζεται να δώσουμε πληροφορίες σχετικά με το φύλο των αναφερόμενων υποκειμένων. Για παράδειγμα, η φράση «όλοι οι φοιτητές μπήκαν στην αίθουσα» αναφέρεται σε φοιτητές αρσενικού γραμματικού γένους, ακόμα κι αν στο πλήθος των φοιτητών βρίσκονται και φοιτήτριες. Το φαινόμενο αυτό είναι τόσο έντονο ώστε μπορεί να χρησιμοποιηθεί το αρσενικό γένος ακόμα κι αν το ακροατήριο αποτελείται εξ ολοκλήρου από γυναίκες! Όπως στο παράδειγμα «το καταλάβατε όλοι;». Το αμαρκάριστο γένος είναι το αρσενικό στις περισσότερες γλώσσες του κόσμου. Υπάρχουν, ωστόσο, και λίγες γλώσσες στις οποίες το αμαρκάριστο γένος είναι το θηλυκό (!).

arkas.gr / ‘take care of your she-self’ Στα ελληνικά, ο όρος ‘ο εαυτός μου’ (my self) είναι σε αρσενικό γένος, ενώ μπορεί να αναφέρεται σε γυναίκα. Αν αλλάξουμε το γραμματικό γένος από αρσενικό σε θηλυκό θα μετατραπεί σε ‘η εαυτή μου’ (my ‘she-self’)